midrasj en bibliodrama
Midrasj kan je wel de klassieke joodse bijbeluitleg noemen. Bibliodrama is een voortzetting daarvan met andere middelen.
schriftelijke en mondelinge overlevering
De Tora - de vijf boeken van Mozes - wordt in het jodendom op handen gedragen. Hoog boven op de berg Sinaï ontving Mozes de Tora, als het ware de blauwdruk van Israël, die haar toekomst en bestemming laat zien. Boven op de berg - waar je de wereld kunt overzien - ontvangt hij de stenen platen waarop die kostbare woorden uitgebeiteld zijn. De stenen neemt Mozes in zijn handen als hij van de rotsige berg afdaalt, terug naar zijn volk.
De rest weten we…?
Verhalen en gebeurtenissen herinneren Israël steeds weer aan haar bestemming. Steeds weer klinkt de roep: "Gedenk de Tora van Mozes, mijn knecht". In het jodendom staat de Leer in het centrum. De oudere en de jongere Profeten, de Psalmen, de Wijsheidsliteratuur en de overige Geschriften, ze staan in een cirkel om de Tora heen.
Het jodendom draagt de Tora dus een zeldzame liefde toe. Dat betekent niet dat het alles letterlijk doet wat in de Tora wordt voorgeschreven. Veel christenen houden er deze even populaire als onjuiste opvatting over het jodendom op na
Naast de schriftelijke kent het jodendom een mondelinge overlevering: "Toen Mozes de berg Sinaï beklom om met God te spreken, ontving hij niet alleen de geschreven, maar ook de ongeschreven 'Mondelinge' Tora".
Latere geslachten zouden die steeds verder ontwikkelen en ontplooien. De onderliggende vraag daarbij was altijd: 'is dit een regel die teruggaat op Mozes die hem ontving'? De 'Mondelinge Leer', of 'Mondelinge Tora' is de weerslag van eeuwenlange discussies tussen uiterst scherpzinnige rabbijnen die allen het hunne aan de traditie toevoegden. Deze overlevering werd zo groot en omvangrijk, dat de behoefte ontstond haar op schrift te stellen.
Naar joodse opvatting hoeven de schriftelijke Tora en de mondelinge Tora elkaar niet altijd in alle opzichten te dekken. Het jodendom staat veel vrijer tegenover de Tora dan wij geneigd zijn te denken.
Het Boek met zijn massa voorschriften - dat even later vertelt van het afscheid van Mozes (!) -, zijn mystieke vertellingen en verhalen, is in het christendom van de afgelopen honderd jaar vaak punt van heftige discussies geweest: 'moet je wat er geschreven staat nu letterlijk en historisch opvatten of niet'? Dat is een typisch christelijke vraag die teruggaat op een hellenistische (griekse) visie op de geschiedenis. Deze probleemstelling is het joodse denken uit bijbelse tijden vreemd.
De schriftelijke vormgeving van bepaalde delen van de Tora betekende niet het einde van het proces. Nieuwe omstandigheden vroegen om nieuwe regels, een andere tijd vroeg om andere besluiten, nieuwe formuleringen deden recht aan de ervaringen van gelovige mensen...
Hoe heftig de discussies hierover konden zijn, blijkt wel uit de verhalen rond Jezus die zich in de regel dichtbij het farizeese standpunt plaatst. Niet zelden riepen nieuwe formuleringen hevig verzet op.
De schriftgeleerden - wiens plaats niet erfelijk bepaald en ook niet in de Tora omschreven was - kregen meer en meer invloed vanwege hun wijsheid, kennis en inzicht. Ze werden meer en meer geestelijk leiders.
Vanwege de discussies moesten ze zich rekenschap geven van hun verhouding met de schriftelijke Tora en van het gezag dat andere beslissingen en voorschriften hadden. De eerste uitdrukking van die unieke wijze van met de bijbel omgaan wordt midrasj genoemd.
midrasj
De rabbijnse exegese, de midrasj, behoort tot de Mondelinge traditie.
Het woord midrasj is afgeleid van de wortel d-r-sj. Dat betekent '(onder)vragen' of 'onderzoeken'.
Grofweg zijn er twee soorten midrasj: de agadische midrasj die verhalend, stichtelijk en opbouwend is en de halachische midrasj, die eerder een motivatie achteraf is van allerlei regels.
Midrasj bouwt een brug tussen de bijbeltekst en de realiteit van elke dag met z'n vreugde en verdriet, z'n vragen en z'n angsten. Het belangrijkste kenmerk - en dat geldt voor beide genres van midrasj - is de ervaringsgerichtheid. Bij de midrasj wordt de bijbeltekst aan het leven getoetst en het leven aan de bijbel. Willem Zuidema zei het zo: "de bijbel wordt niet gelezen met in het achterhoofd de vraag: is dit waar, in de zin van: is het historisch, is het echt gebeurd?, maar met de vraag: is dit waar, is dit levensecht, gebeuren dingen echt zo?"
Verhalen worden geactualiseerd en op hun ervaringsgehalte getoetst en herverteld. Soms worden de motieven door elkaar gehusseld en opnieuw geordend. De vrucht daarvan is een nieuw verhaal dat op een verrassende wijze de boodschap doet uitkomen.
Midrasj brengt een wisselwerking op gang tussen de woorden van de Tora én de verschillende kanten van ons mens-zijn.
Verschillende verklaringen van een bijbeltekst kunnen naast elkaar blijven staan zonder dat beslist wordt welke nu de beste is. Iedere keer wordt er zo een ander stukje van de woorden, de bijbeltekst of het verhaal in het licht gezet.
midrasj en bibliodrama
Bibliodrama kun je beschouwen als de voortzetting van de midrasj met andere middelen. Bij de gesprekken en de discussie uit het Leerhuis voegen zich actieve, speelse en dramatische werkvormen. Ook in bibliodrama wordt een tekst op creatieve wijze toegepast op een bepaalde situatie. Spelenderwijs komen de grote bijbelse thema's aan de orde. Dankzij actieve en dramatische verbeelding treden de deelnemers als het ware de binnenkant van bijbelse personages binnen. Ze ontwaren hen in zichzelf en vinden in hen hun hartsgeheimen en hun hartsverlangen terug. Veel joden herkennen zich in deze methode. Bibliodrama groeit en bloeit in Israël en onder de joden in de Verenigde Staten.
©
Hettie van Delden (overname met bronvermelding toegestaan)
